درد ناگهانی و شدید در شست پا، بسیاری از افراد را نیمه شب از خواب بیدار میکند. این درد اغلب نشانه نقرس است، نوعی التهاب مفصلی که با شناخت درست قابل کنترل است. در این مقاله علائم، علل، روش های تشخیص و درمان را مرور میکنیم. سپس راهکار های خانگی، رژیم غذایی و راه های پیشگیری را بررسی میکنیم. اطلاعات این مطلب جنبه آموزشی دارد و جایگزین معاینه و تجویز پزشک نیست.
بیماری نقرس چیست و چگونه ایجاد میشود؟
نقرس زمانی رخ میدهد که اسید اوریک در بدن بیش از حد جمع شود. این ماده در خون حل میشود و کلیه ها آن را دفع میکنند. اگر تولید اسید اوریک زیاد باشد یا کلیه ها آن را کم دفع کنند، سطح آن بالا میرود. در این حالت بلور های ریز و تیز در مفصل رسوب میکنند. بدن به این بلور ها واکنش التهابی نشان میدهد و درد شدید ایجاد میشود.
نقرس یکی از شایع ترین انواع التهاب مفصلی است و معمولا یک مفصل را درگیر میکند. شست پا شایع ترین محل شروع آن است. بیماری با درمان مناسب و تغییر سبک زندگی قابل کنترل است.
علائم نقرس چیست؟
علائم نقرس معمولا ناگهانی شروع میشود و اغلب شب ها خود را نشان میدهد. در حمله نقرس حاد، درد معمولا در ۴ تا ۱۲ ساعت اول به اوج خود میرسد. مهم‌ترین نشانه ها عبارت‌اند از:
- درد شدید در یک مفصل، اغلب شست پا
- تورم، قرمزی و گرمی ناحیه درگیر
- حساسیت شدید به لمس، حتی به وزن ملافه
- محدود شدن حرکت مفصل
- درد باقی مانده تا چند روز یا چند هفته پس از فروکش حمله
گاهی مچ پا، زانو، مچ دست و انگشتان نیز درگیر میشوند. حمله ممکن است بین یک روز تا چند هفته طول بکشد. معمولا بعد از مدتی دوباره تکرار میشود.
نقرس پیشرفته چه تفاوتی با حمله‌ی حاد دارد؟
در مراحل اولیه، حمله ها کوتاه‌اند و بین آن ها بیمار کاملا بهبود می‌یابد. اگر سطح اسید اوریک کنترل نشود، حمله ها پرتکرار تر و طولانی تر میشوند. در این مرحله بیماری به نقرس مزمن یا پیشرفته تبدیل میشود. علائم نقرس پیشرفته دیگر فقط به یک حمله ناگهانی محدود نیست. بلور ها در بافت ها جمع میشوند و برجستگی های سفتی به نام توفوس میسازند.
این برجستگی ها زیر پوست، اطراف مفاصل یا روی گوش دیده میشوند. درد مفصلی ممکن است مداوم شود و حرکت مفصل کاهش یابد. به همین دلیل درمان زود هنگام اهمیت زیادی دارد. این مرحله معمولا پس از سال ها حمله‌ی کنترل نشده رخ میدهد. با درمان مناسب میتوان از رسیدن به آن جلوگیری کرد.
علت و عوامل خطر ابتلا به نقرس
علت اصلی نقرس، بالا بودن اسید اوریک خون است. چند عامل این خطر را بیشتر میکنند. آگاهی از آن ها به پیشگیری نقرس کمک میکند. عوامل خطر عبارت‌اند از:
- جنسیت و سن: مردان زودتر مبتلا میشوند و زنان معمولا پس از یائسگی
- سابقه خانوادگی: وجود نقرس در اعضای نزدیک خانواده
- بیماری های همراه: چاقی، فشار خون بالا، دیابت، چربی خون و بیماری کلیوی
- داروها: برخی داروها مانند داروهای ادرارآور
- الکل: به‌ویژه آبجو
- تغذیه: گوشت قرمز، احشاء، غذاهای دریایی و نوشیدنی‌های شیرین شده با فروکتوز
وجود چند عامل با هم، احتمال بیماری را بالاتر میبرد. کاهش وزن تدریجی و کنترل بیماری های همراه، خطر را کم میکند. علت بروز بیماری در هر فرد ممکن است ترکیبی از چند عامل باشد.
عوارض نقرس و زمان مراجعه به پزشک
نقرس درمان نشده میتواند به مفصل آسیب بزند. بلورهای تجمع یافته گاهی غضروف و استخوان را تخریب میکنند. عوارض احتمالی شامل توفوس، سنگ کلیه و کاهش عملکرد کلیه است. برای جلوگیری از این پیامد ها، درمان نقرس باید به موقع شروع شود. در این موارد زودتر به پزشک مراجعه کنید:
- درد ناگهانی و شدید مفصل
- تب همراه با مفصل گرم و متورم
- تکرار حمله ها
- دردی که با مسکن های معمولی بهتر نمیشود
تب همراه با تورم مفصل ممکن است نشانه عفونت مفصلی باشد و فوریت دارد. مراجعه زود هنگام معمولا مسیر درمان را ساده تر میکند. بسیاری از بیماران پس از چند حمله تازه به پزشک مراجعه میکنند. برای ارزیابی تخصصی مفاصل میتوانید به مجموعه تهران ارتوپد مراجعه کنید.
تشخیص نقرس چگونه انجام میشود؟
تشخیص بیماری نقرس معمولا با بررسی علائم و معاینه مفصل آغاز میشود. پزشک ممکن است این آزمایش ها را درخواست کند:
- آزمایش خون برای سنجش اسید اوریک
- بررسی مایع مفصل برای دیدن بلورها
- رادیوگرافی، سونوگرافی یا سی‌تی دو انرژی
اسید اوریک در برخی بیماران حتی هنگام حمله طبیعی است. بنابراین یک آزمایش خون به تنهایی کافی نیست.بررسی مایع مفصل دقیق ترین روش برای تمایز نقرس از نقرس کاذب است. این تمایز مهم است، چون درمان دو بیماری متفاوت است. رادیوگرافی هم بیشتر برای رد علل دیگر درد مفصلی به کار میرود. پزشک بر اساس سابقه بیماری و نتیجه‌ی آزمایش ها تصمیم میگیرد چه بررسی‌هایی لازم است.
درمان نقرس
درمان نقرس دو هدف دارد: کنترل حمله فعلی و جلوگیری از حمله های بعدی. این دو هدف داروهای متفاوتی دارند و نباید با هم اشتباه شوند. انتخاب دارو به شدت بیماری، سن، وضعیت کلیه و بیماری های همراه بستگی دارد. بنابراین نوع و مقدار دارو را فقط پزشک تعیین میکند. هدف نهایی کاهش علائم نقرس و پایین نگه داشتن اسید اوریک در بلند مدت است.
در ادامه این دو بخش را جداگانه بررسی میکنیم. مصرف خودسرانه دارو یا قطع ناگهانی آن میتواند حمله ها را تشدید کند. همه بیماران به پیگیری منظم نیاز دارند. هر بیمار برنامه درمانی مخصوص خود را دارد. مقایسه درمان خود با دیگران ممکن است گمراه کننده باشد.
درمان حمله‌ی حاد
در حمله‌ی نقرس حاد، هدف اصلی کاهش سریع درد و التهاب است. پزشک معمولا از داروهای ضد التهاب غیراستروئیدی، کلشی‌سین یا کورتیکواستروئید استفاده میکند. شروع زودهنگام درمان اثر بهتری دارد. هر دارو محدودیت های خود را دارد. برای مثال بیماران کلیوی، گوارشی یا قلبی باید با احتیاط بیشتری دارو مصرف کنند.
به همین دلیل مصرف خود سرانه مسکن توصیه نمیشود. استراحت مفصل هم بخشی از درمان است. اگر حمله ها در سال چند بار تکرار شود، پزشک درمان بلند مدت را پیشنهاد میدهد. درمان های کمکی مثل کمپرس سرد و استراحت کنار دارو انجام میشوند. اگر پس از شروع درمان بهبودی دیده نشد، پزشک دوباره ارزیابی میکند. درباره پیشگیری از حمله بعدی هم از پزشک بپرسید.
درمان طولانی‌مدت و کاهش اسید اوریک
هدف درمان بلندمدت، پایین آوردن اسید اوریک و کم کردن بلورهاست. دارو های کاهنده اسید اوریک، مانند آلوپورینول، این کار را انجام میدهند. این داروها فقط با تجویز پزشک مصرف میشوند و معمولا سال ها ادامه دارند. در نقرس پیشرفته با توفوس یا آسیب مفصلی، درمان جدی تر و پیگیری دقیق تری لازم است.
پزشک با آزمایش های دوره ای پاسخ درمان را بررسی میکند. گاهی در ماه های اول، داروی پیشگیرانه‌ی حمله هم تجویز میشود. قطع خودسرانه دارو میتواند حمله ها را برگرداند. رژیم غذایی و کاهش وزن اثر دارو را تقویت میکنند. کنترل بیماری های همراه مثل فشار خون و چربی خون هم بخشی از برنامه درمان است. پیگیری منظم، نتیجه‌ی درمان را پایدار تر میکند.
درمان خانگی نقرس در زمان حمله
روش های خانگی فقط کمک کننده‌اند و جایگزین دارو نیستند. هنگام حمله بیماری نقرس، این اقدامات میتوانند آرامش بیشتری بدهند:
- استراحت و بالا نگه داشتن مفصل درگیر
- کمپرس سرد به مدت ۱۵ تا ۲۰ دقیقه، با پیچیدن یخ در پارچه
- نوشیدن آب فراوان در طول روز
- پرهیز کامل از الکل
- پوشیدن کفش و جوراب گشاد و پرهیز از فشار روی مفصل
بدون مشورت پزشک مسکن مصرف نکنید، به ویژه اگر مشکل کلیوی یا معده دارید. اگر درد پس از یکی دو روز بهتر نشد یا تب پیدا کردید، به پزشک مراجعه کنید. هدف این اقدامات کاهش ناراحتی تا زمان ویزیت و اثر دارو است. استفاده از عصا یا تکیه گاه هم فشار روی مفصل را کم میکند.
رژیم غذایی نقرس؛ غذاهای مجاز و ممنوع
تغذیه یکی از بخش های مهم درمان خانگی نقرس و کنترل حمله‌هاست. بعضی غذاها پورین زیادی دارند و در بدن به اسید اوریک تبدیل میشوند. هدف، محدود کردن این غذاهاست، نه حذف کامل همه چیز. رژیم باید با نظر پزشک یا متخصص تغذیه تنظیم شود. جدول زیر راهنمای کلی را نشان میدهد. رژیم های گرسنگی و کاهش وزن سریع میتوانند حمله را تحریک کنند.
بنابراین کاهش وزن باید تدریجی باشد. نوشیدن آب کافی هم به دفع اسید اوریک کمک میکند. برنج و نان مجازند، اما قند و کربوهیدرات تصفیه‌شده زیاد توصیه نمیشود. مصرف قند فروکتوزدار، مانند نوشابه و شربت های صنعتی، خطر بیماری را بیشتر میکند. سبزی ها و میوه ها معمولا مشکلی ایجاد نمیکنند.
|
گروه غذایی |
وضعیت |
مثال |
|
احشاء و گوشت قرمز |
محدود یا ممنوع |
جگر، دل و قلوه، مصرف زیاد گوشت قرمز |
|
غذاهای دریایی |
محدود |
ساردین، میگو، ماهی‌های کوچک |
|
الکل و نوشیدنی‌های شیرین |
ممنوع یا بسیار محدود |
آبجو، نوشابه، آب‌میوه‌ی صنعتی |
|
لبنیات کم‌چرب |
مجاز |
شیر و ماست کم‌چرب |
|
سبزیجات، غلات و برنج |
مجاز |
برنج، نان، سبزی‌ها |
|
مرغ و حبوبات |
با اعتدال |
مرغ، عدس، لوبیا |
پیشگیری نقرس و کنترل حمله های بعدی
پیشگیری از حمله های بعدی، مهم تر از درمان هر حمله است. اگر علائم نقرس برای شما تکرار شده، این اقدامات را جدی بگیرید:
- مصرف منظم داروی پیشگیرانه طبق نظر پزشک
- کنترل وزن به صورت تدریجی
- محدود کردن الکل و نوشیدنی های شیرین
- نوشیدن آب کافی
- کنترل فشار خون، قند و چربی خون
- آزمایش اسید اوریک در فواصل توصیه شده
- پرهیز از رژیم های گرسنگی و کاهش وزن سریع
فعالیت بدنی منظم و سبک هم به سلامت مفاصل کمک میکند. با دیدن اولین نشانه ها زودتر به پزشک مراجعه کنید. اگر دارو مصرف می‌کنید، بدون مشورت پزشک آن را قطع نکنید. یادداشت کردن زمان حمله ها و غذا های قبل از آن هم به پزشک کمک میکند.
نتیجه‌گیری
بیماری نقرس با بالا رفتن اسید اوریک و تجمع بلور در مفاصل شروع میشود و با درد ناگهانی خود را نشان میدهد. شناخت علائم، تشخیص به موقع و درمان درست از آسیب مفصل و کلیه جلوگیری میکند. درمان خانگی، رژیم غذایی و تغییر سبک زندگی کمک کننده‌اند، اما جایگزین دارو و نظر پزشک نیستند.
اطلاعات این مقاله جنبه آموزشی دارد و برای تشخیص یا تعیین درمان کافی نیست. هر فرد شرایط خاص خود را دارد و تصمیم نهایی با پزشک معالج است. شناخت زود هنگام نشانه ها شما را از عوارض بعدی دور نگه میدارد. اگر حمله های مکرر دارید، منتظر بدتر شدن بیماری نمانید. برای ارزیابی تخصصی مفاصل و دریافت نوبت میتوانید به دکتر ایمانی مراجعه کنید.
